مشخصات اثر

  • نام اثر
    The Royal Game شطرنج‌باز
  • نام نویسنده
    اشتفان تسوایگ
  • نام ناشر
    تجسم خلاق
  • ژانر
    درام معمایی
  • سال انتشار
    1941
  • شابک
    9789648561463
  • تعداد صفحات
    96
  • کشور
    آلمان
نوشته شده در: توسط: امیرحسین حیدری در: کتاب

کتاب شطرنج‌باز آخرین داستان روزنامه‌نویس و خبرنگار مشهور اتریشی اشتفان تسوایگ است. تسوایگ با ظهور هیتلر در آلمان ابتدا به بریتانیا پناه می‌برد سپس به برزیل رفته و زمانی که داستان شطرنج‌باز را تمام می‌کند به همراه همسر خود دست به خودکشی می‌زند.

گامبی وزیر

نویسنده‌ای که خودکشی کرد

روزی میان لیست کتاب‌های صوتی دنبال کتابی برای گوش دادن بودم که یک اسم نظرم را جلب کرد. اسم کتاب شطرنج‌باز بود و ناخودآگاه به یاد سریال موفق گامبی وزیر افتادم که چند وقتی است منتشر شده و نظر بسیاری را به خود جلب کرده است. کتاب را وقتی گوش دادم فهمیدم فقط در اسم با سریال گامبی وزیر مشترک است و مهم‌‌تر از خود کتاب داستانی است که پشت آن است و آدم را بهت‌زده می‌کند. کتاب شطرنج‌باز حاصل زندگی شخصی نویسنده کتاب اشتفان تسوایگ است و تسوایگ پس از نوشتن کتاب همراه همسر خود دست به خودکشی زد.

داستان کتاب شطرنج‌باز ممکن است در نگاه اول یک اتفاق غیرعادی باشد که طی یک سفر دریایی می‌افتد یا آن را داستانی درباره غرور بی‌جای آدمی که چطور ممکن است شکسته شود دانست؛ اما بدون شک معنی بیشتری را می‌توان در آن یافت. همانطور که از اسم کتاب بر می‌آید داستان درباره شطرنج است و شطرنج جنگی است مینیاتوری که کاملا بر اساس استراتژی پیش می‌رود.

تسوایگ با تاکید بر روی شطرنج در داستان اوضاع اروپا را در پرده برای خواننده خود ترسیم می‌کند. درباره مفهوم شطرنج در بخش داستان بیشتر توضیح می‌دهم. او سعی می‌کند ناامیدی‌ای که گریبانش را گرفته است به مخاطب خود نشان دهد. تسوایگ در داستان شطرنج‌باز پوشیده اعتراف می‌کند که چرا به زندگی خود پایان می‌دهد و با شرایطی که در اروپای آن زمان می‌بیند عمل خود را منطقی می‌بیند(تسوایگ در سال 1942 به زندگی خود پایان داد یعنی میانه جنگ جهانی دوم).

گامبی وزیر

دانای کلی که راوی کتاب شطرنج‌باز است

زاویه دید در کتاب شطرنج‌باز به معنای واقعی کلمه سوم شخص و دانای کل محدود است. داستان از زبان یک شطرنج‌باز درجه 3 که حتی اسمش هم مهم نیست و تنها وظیفه‌ای که دارد روایت داستان است. شطرنج‌ در داستان شطرنج‌باز معنایی فراتر از آنچه در داستان می‌نماید نشان می‌دهد . شطرنج در داستان نماد اروپایی است که تسوایگ در آن می‌زیسته است یعنی اوایل دهه 40 در جنگ به سر می‌برد(شطرنج جنگی مینیاتوری است و بازی استراتژی‌ها است).

ما در جایی از داستان می‌بینیم که مرد در حبس با خود شطرنج بازی می‌کند؛ تسوایگ در این صحنه به زیبایی اروپای در حال جنگ را نشان می‌دهد. اروپایی که با خود در حال جنگ است یک سو آلمان، ایتالیا و دیگر کشورها و در سوی دیگر بریتانیا، فرانسه و باقی کشورهای هم‌پیمان. همانطور که مرد در داستان نیز اشاره می‌کند در این نوع شطرنج بازی کردن هم سفیدم، هم سیاه هم برنده‌ام هم بازنده.

پشت پرده جنگ

تسوایگ در همین صحنه از کتاب شطرنج‌باز است که اعتقاد اصلی خود را به صراحت نشان می‌دهد. او نشان می‌دهد که در جنگی که پیش آمده است(جنگ جهانی دوم) دو طرف جنگ غریبه نیستند. کشورهایی که دیروز همسایه بودند امروز به هم اعلان جنگ کرده‌اند. تسوایگ به درستی می‌گوید که چنین شطرنج بازی کردنی (جنگی) کاری است بیهوده و هیچ برنده‌ای ندارد. همچنین می‌بینیم مرد شطرنج‌باز عاقبت در این شطرنج‌ بازی کردن تعادل روانی خود را از دست می‌دهد و بنا بر توصیه دکتر تنها یک بار اجازه شطرنج بازی کردن را دارد.

نکته دیگر همین از دست دادن تعادل روانی مرد شطرنج‌باز است، اگر شطرنج را نمادی از جنگ بدانیم پس شطرنج‌‍‌باز سران اروپایی و سردمداران این جنگ هستند. همانطور که تسوایگ نشان داد این جنگ بیهوده است این نکته را نیز یادآوری می‌کند که سردمداران جنگ تعادل روانی خود را از دست داده‌اند. آنها یک بار بیشتر اجازه شطرنج بازی کردن(جنگیدن) ندارند که همان یک بار هم نشان داد چه کاری ازشان بر می‌آید و بار دوم این دیگران هستند که اجازه بازی(جنگ) را به آنها نمی‌دهند.

شاگرد فروید

اشتفان تسوایگ دارای دکترای فلسفه از دانشگاه وین بود و استفاده زیبای او از نماد، استعاره و تشبیه را در بخش نقد داستان شاهد بودیم(استفاده فیلسوفان از نماد، استعاره و تشبیه رایج است). نکته دیگر درباره تسوایگ این است که او از شاگردان برجسته فروید روانشناس معروف اتریشی نیز بود و همین امر باعث می‌شود، که داستان با اینکه کاراکتر‌های زیادی ندارد اما همین اندک شخصیت‌هاهم قابل بررسی بشوند.

اولین کاراکتری که در داستان با آن آشنا می‌شویم شطرنج‌بازی است به اسم چنتکویچ، چنتکویچ در داستان اینگونه معرفی می‌شود که قهرمان شطرنج جهان است و تا به حال به کسی نباخته است. قهرمان جهان اما یک خصلت بد دارد و آن طماع بودن آن است. تسوایگ بر طبق نظرات روانشناسی مخاطب را به گذشت این کاراکتر می‌برد تا هم روند رشد او در شطرنج را شاهد باشیم و هم دلیلی بر طماع بودن او در گذشته او پیدا کنیم(همانطور که استادش معتقد است).

کاراکتر دیگری که تسوایگ به آن می‌پردازد شخصیتی مبهم دارد اما اگر گذشته خود تسوایگ را بخوانید متوجه نکته‌های مشترک میان این کاراکتر و او می‌شوید. خیلی از افراد ممکن است این حرف را زده باشند که تنهایی خوب است و به کسی احتیاج ندارند، اما وقتی گذشته این کاراکتر را می‌خوانیم که چطور شکنجه شده ممکن است کمی اوضاع تغییر کند. انسان موجودی است اجتماعی این جمله را بارها شنیده‌ایم و چه بسا با آن شوخی هم کرده باشیم.

وقتی انسان توسط جامعه یا اطرافیان خود نادیده گرفته شود تعادل روانی فرد به هم می‌ریزد که نتیجه آن را به درستی در داستان شطرنج‌باز می‌بینیم.

گامبی وزیر

هیتر و ماجرای ترک وطن در کتاب شطرنج‌باز

جنگ جهانی دوم علاوه ‌بر تلفات سنگینی که در پی داشت بدون شک لطمه بزرگی به رشد استعداد‌ها در دنیا زد. یکی از همین استعداد اشتفان تسوایگ بود که هم‌رمان با ظهور هیتلر مجبور به ترک وطن شد شد و با توجه به روحیاتی که داشت نتوانست این جنگ فاجعه‌بار را تحمل کند و در سال 1942 همراه همسرش به زندگی خود پایان داد. ما در بخش‌های نقد داستان و نقد شخصیت شاهد توانمندی تسوایگ هستیم که چگونه از دانش خود برای داستان سرایی بهره برده است.

انیمیشن‌های ژاپنی سبک‌های گوناگونی دارند و یکی از این سبک‌ها برشی از زندگی یا Slice of Life است. اینگونه داستان‌ها جنبه دراماتیک شاخصی ندارند و می‌شود این جور تعریفشان کرد: بیان اتفاقات ساده زندگی با دیدی هنرمندانه. رمان‌ها و داستان‌های بلند همیشه مملو از اتفاقاتی است که اگر با دیدی واقع‌نگر به آنها نگاه کرد متوجه عمدی بودن این اتفاق‌ها می‌شویم اما سبک برشی از زندگی چنین نیست و خیلی راحت خواننده یا بیننده(در انیمیشن)با آن ارتباط می‌گیرد.

روایتی از یک اتفاق

داستان شطرنج‌باز دقیقا در سبک برشی از زندگی قرار می‌گیرد. شطرنج‌باز اصلا شکل داستان به خود نمی‌گیرد و صرفا روایت اتفاقی است که در یک سفر دریایی می‌افتد. نوشتن اینگونه داستان‌هاکار راحتی نیست هرچند که در خواننده ممکن است راحت جلوه کند. آدمی موقع نوشتن همیشه به نوشته خود با توضیح دادن‌های زیاد(در ادبیات کلاسیک این تکنیک اطناب نام دارد) سعی دارد آن را زیبا کند یا تشبیهاتی می‌آورد که اتفاقا به زیبایی متن کمک می‌کند. سبک برشی از زنگی اما فرق دارد.

نویسنده در این سبک همانطور که تسوایگ به درستی انجام داده است خواننده را مقابل خود می‌بیند و داستان را گویی برای آشنایی تعریف می‌کند؛ اگر توجه کنیم تسوایگ در داستان شطرنج‌باز تشبیه خاصی استفاده نمی‌کند و همه چیز را ساده بیان می‌گوید. همانطور که اگر برای شما اتفاقی بیافتد بخواهید آن را برای کسی تعریف کنید ساده و تا حد امکان کوتاه داستان خودتان را تعریف می‌کنید؛ این به آن معنی نیست که اصلا از ظرافت‌های ادبی نباید استفاده کرد، استفاده از این ظرایف فقط جایی کاربرد دارد که ضروری باشد.

شما هم اگر اتفاقات معمولی زندگیتان را می‌توانید هنرمندانه نعریف کنید نویسنده درونتان را فعال کنید، چه بسیار نویسندگان و شاعرانی که نه یک خط نوشتند و نه بیتی سرودند.

نظرات مخاطبین

0 نظر ثبت شده

این مطالب را هم از دست ندهید

کتاب پیونگ یانگ، سفری به کره شمالی

کتاب پیونگ یانگ، سفری به کره شمالی نوشته و طراحی گی دولیل یکی از معروف‌ترین سفرنامه‌های مصور است که معمولاً نام آن در فهرست برترین گرافیک‌ناول‌ها به انتخاب مؤسسات و سایت‌های معتبر به چشم می‌خورد. گی دولیل سال ۱۹۶۶ در کِبِک کانادا متولد شد و به همراه همسر و دو فرزندش در جنوب فرانسه زندگی […]

کتاب کاموا: موهای معلق، چشم‌های چرخان

اگر افسانه‌ها زنده بودند شاید دنیای ما سخت‌تر و زیباتر رخ می‌نمود، دنیایی مملو از معماهایی برای حل کردن و رازهایی برای دانستن. ( کتاب کاموا: موهای معلق، چشم‌های چرخان ) زخم‌هایی که درمان نمی‌شوند نوجوانی دوره‌ای است که انسان از حفاظ امن خانواده خود دور می‌شود و جهانی را درک می‌کند که انتظارش را […]

کتاب دختران علیه دختران

کتاب دختران علیه دختران نوشته مصطفی خرامان، بیانگر یک داستان اجتماعی از سه دیدگاه متفاوت است. شاید هر یک از ما در زندگی مایل باشیم زمان‌هایی را چند بار بگذرانیم و هر بار سازوکار متفاوتی برای این پشت سر گذاشتن به کار گیریم و نتیجه حاصل از هر یک از دفعات را مشاهده کنیم. این […]

کتاب کرکس

انسانیت در پوسته نمی‌گنجد. بلکه مفهومی فرای ظاهر دارد. وقتی قدمی از آنچه هست فراتر گذاشته و به ناممکن‌ها اجازه بروز دهیم؛ بی‌‌شک با جهانی به مراتب زیباتر رو به رو خواهیم شد. ( کتاب کرکس ) نبرد ربات‌ها و انسان‌ها درگیری انسان با ربات از زمان انقلاب صنعتی شروع شد. نیروی بازوی انسان با […]